Wat gebeurt er in het lichaam zodra de druk van de ketel is?
‘Tijdens stress maakt je lichaam zich klaar om te presteren of met een uitdaging om te gaan. Je hartslag gaat omhoog en er komen stresshormonen vrij. Zodra de druk wegvalt, schakelt het lichaam van de actiestand naar de herstelstand. Je hartslag daalt, je komt tot rust en je energievoorraden worden aangevuld. Dat herstel is essentieel, want ons lichaam is niet gemaakt om langdurig onder stress te staan.’
Waarom worden sommige mensen ziek of krijgen ze klachten na een stressvolle periode?
‘Langdurige stress heeft een negatieve invloed op het immuunsysteem. Daardoor zijn mensen vatbaarder voor griep en andere virussen. Dat de ene persoon sneller ziek wordt dan de andere, is voor een deel genetisch bepaald. Als er te weinig herstel en ontspanning is, blijft het stresssysteem langdurig actief. Dat kan leiden tot lichamelijke klachten, zoals obesitas en hart- en vaatziekten.
Niet iedereen ontwikkelt lichamelijke klachten. Sommigen krijgen psychische problemen, zoals angstklachten of depressieve gevoelens. In ernstige gevallen kan langdurige stress bijdragen aan het ontstaan van psychoses.’
Wanneer wordt stress echt ongezond?
‘Stress wordt ongezond wanneer die te lang aanhoudt en er onvoldoende tijd is voor herstel. Daarbij zijn zowel de intensiteit als de duur van de stress belangrijk. Hoe langer iemand onder druk staat, hoe moeilijker het herstel vaak is. Mensen met een burn-out hebben soms maanden of zelfs jaren nodig om zich weer de oude te voelen. Tegelijkertijd is stress niet per definitie slecht. Een bepaalde mate van stress is juist gezond.’
Hoezo gezond?
‘Matige stress kan helpen om beter te functioneren. Een zekere spanning zorgt voor motivatie en extra focus. Daardoor kunnen studenten bijvoorbeeld net extra presteren tijdens tentamens of projecten.’
Wat kun je doen om goed te herstellen?
‘Ademhalingsoefeningen zijn erg effectief. Ze helpen de hartslag te verlagen, brengen het lichaam tot rust en kunnen piekeren verminderen. Daarnaast adviseer ik studenten en medewerkers om bewust tijd te maken voor activiteiten die ze leuk vinden. Mediteren kan helpen, maar dat is heel persoonlijk. Welke vorm van ontspanning werkt, verschilt per persoon. Niet iedereen heeft behoefte aan dezelfde manier van herstellen.’
Hoe ga je zelf om met stress?
‘Ik ben me veel bewuster geworden van de grens tussen werk en vrije tijd. Soms ga je maar door. Het is verleidelijk om ’s avonds nog even iets af te ronden, omdat dat als een opluchting voelt. Maar juist dat kan een valkuil zijn. Daarom sport ik regelmatig en leg ik mijn werk bewust weg, hoe lastig het soms ook is.’
Hoe ziet je onderzoek naar stress eruit?
‘In mijn onderzoek kijk ik hoe mensen het beste kunnen herstellen van stress. Daarbij staat coping centraal: de manier waarop mensen omgaan met stress en tegenslagen. Mensen die veel piekeren, herstellen vaak langzamer, terwijl acceptatie van een situatie en flexibiliteit daarin juist kunnen helpen. Een belangrijke vraag die iemand zichzelf kan stellen is: Heb ik controle over deze situatie?
Om dat te onderzoeken, gebruiken we de dagboekmethode. Zeventig tot tachtig deelnemers krijgen via een app meerdere keren per dag vragen over hun gevoelens en stressniveau. Daarnaast meten we lichamelijke stressreacties, zoals hartslag en zweetproductie, met draagbare sensoren.
Tijdens de tentamenweken kunnen studenten zichzelf een belangrijke vraag stellen: heb ik controle over deze situatie? Tijdens de voorbereiding heb je invloed, want je kunt leren en je goed voorbereiden. Op de dag van het tentamen heb je geen controle over de uitkomst. Dan draait het vooral om acceptatie. Elke situatie vraagt om een andere aanpak.’
Aan welke signalen kun je merken dat je over je grenzen heen gaat?
‘Veel mensen merken pas laat dat ze te veel van zichzelf vragen. Uiteindelijk bewegen ze richting een burn-out. Hoewel iedereen anders is, zijn er signalen die erop kunnen wijzen dat iemand te lang ‘aan’ staat. Denk aan moeite met in slaap vallen, vermoeidheid, concentratie- en geheugenproblemen, tandenknarsen en pijn in de kaakspieren.’
Welk advies zou je studenten en medewerkers willen meegeven?
‘Probeer bewuster te worden van wat je voelt en hoe het met je gaat. Stel jezelf regelmatig de vraag: hoe is het eigenlijk met mij? Het is een vorm van mindfulness die helpt om signalen eerder op te merken. En misschien wel het belangrijkste: zorg voor een betere balans tussen inspanning en ontspanning. Juist die afwisseling helpt voorkomen dat je over je eigen grenzen heen gaat.’
