Sowieso was haar oratie al ietwat onorthodox. Natuurlijk deelde ze haar visie op haar vakgebied, onder de noemer ‘The Rhythm of Learning’. Maar hoe vaak komt het voor dat er muzikanten een stuk van Mahler spelen – en dat de orerende hoogleraar in kwestie zelf The Sound of Silence laat horen op de contrabas?
Richting het einde van haar oratie startte Endedijk een gepassioneerd betoog. Over hoe ze in januari 2016 ‘liever uit de wetenschap stapte dan gebukt te blijven gaan onder machtsmisbruik en intimidatie’. ‘Maar gelukkig is er maar één iemand nodig achter je gaat staan en voor je vecht als je het zelf niet meer kunt. Eén iemand die zegt, dit accepteer ik niet. En dat was Theo Toonen (toenmalig decaan van faculteit BMS, red.), zonder jou zou ik hier niet staan.’
‘Sta op’
Endedijk bedankte ook collega’s Ellen Giebels, René Torenvlied, Ton de Jong en Joseph Kessels. Toch noemde ze het geen dankwoord, maar een pleidooi. ‘Want dit was geen incident. Het is een uitwas van een cultuur. En die cultuur de maken we samen. En zo lang we die cultuur accepteren, zal er na hoogleraren P, S, D, L, S en ook hoogleraar M, vast weer een volgende letter in het alfabet zijn.’
Bijna poëtisch vervolgde ze haar pleidooi, een oproep naar de zaal om op te staan tegen wangedrag, intimidatie en een academische cultuur vol ego’s, angst, werkdruk en zwijgen. Een greep: ‘Sta op als wangedrag wordt afgewogen tegen iemands verdiensten. Geen prestigieuze grant, geen H‑index van 85, mag een vrijbrief zijn voor het beschadigen van een ander.’
Tijdens de staande ovatie.
‘Geen incident’
Waarom ze dit pleidooi hield? ‘Omdat het gezegd moet worden. De publicatie van U-Today over hoogleraar M. motiveerde me nog een beetje extra, met name de reactie vanuit de universiteitsraad: wat als dit ooit nog eens gebeurt? Nee, het gebeurt. Elke dag. Dit is geen incident elke vier jaar. Als iedereen het weet maar niemand doet wat, wat zegt dat over onze cultuur?’
De reacties verrasten haar enigszins. Niet alleen de staande ovatie na het uitspreken van haar woorden, maar ook de mensen die haar achteraf aanspraken. ‘Van mensen die het zelf meemaakten, tot anderen die zeiden dat het een blinde vlek voor ze was. Een decaan en hoogleraar lieten me al weten dat ze de UT-brede werkgroep ‘Gedrag & Cultuur’ willen heroprichten.’
Luisterend oor
Wat de universiteit kan doen om haar cultuur te verbeteren? ‘Iedereen is nodig. Niet alleen een hulpstructuur met ombudsman en vertrouwenspersonen, maar ook de middenlaag aan UD’s, UHD’s én hoogleraren. Je moet je heel bewust zijn van iemands kwetsbaarheid. Bovendien wil ik het belang van het luisterend oor benadrukken. Maak kenbaar dat je bereid bent om te luisteren, dat iemand je kan vertrouwen’, aldus Endedijk.
En het ‘systeem’? ‘Dat is op een universiteit gewoon heel traag, wat ervoor zorgt dat mensen het gevoel hebben dat er niet naar ze geluisterd wordt’, aldus Endedijk. ‘Het kan zelfs jarenlang duren. Wat in mijn geval hielp, was dat ik binnen drie weken uit de situatie was. Haal dus iemand zo snel mogelijk weg uit een onveilige situatie en zorg voor een duidelijk aanspreekpunt. Niet alleen voor één gesprek, om het maar aan te horen. Maar blijf praten – én luisteren.’
Sta op (de volledige tekst)
Sta op
Tegen een academische cultuur
Met ego’s zo groot
Dat ze anderen overschaduwen
Waar angst en werkdruk
mensen langzaam kleiner maakt
Sta op
Wanneer je ziet dat iemand breekt
Maar niemand het hoort kraken
Sta op
Als een hand te lang blijft rusten
Te laag, te dichtbij
Als grenzen worden overschreden
en vervolgens weer ontkend
Sta op
Als wordt gezegd
Dat melden slecht is voor je carrière
Dat jij je moet vermannen
Moet leren nee te zeggen
Of dat het er nu eenmaal bij hoort
Sta op
Tegen het zwijgen
Tegen het wegkijken
Tegen ‘the sound of silence’
Sta op
Als gedrag wordt ‘opgelost’
Met een leiderschapscursus
Spray & pray
Maar niemand checkt of gebeden worden verhoord
Sta op
Als wangedrag wordt afgewogen
Tegen iemands verdiensten
Want het is geen balans of rekensom
Geen prestigieuze grant, geen H‑index van 85
Mag een vrijbrief zijn
Voor het beschadigen van een ander
Sta op
Voor de nieuwe generatie die zegt
Dit kan anders
Dit móét anders
En wij gaan het anders doen
Sta op en spreek je uit
Omdat verandering nooit begint bij een systeem
Maar altijd
Bij één iemand
Die opstaat.
