Lege collegezalen en volop AI. Hoger onderwijs worstelt met ‘studeercrisis’. En: Wat zijn scripties waard, nu AI meeschrijft? Het zijn de koppen boven twee recente achtergrondartikelen in landelijke dagbladen, over het hoger onderwijs. Trouw, in het bijzonder, schrijft over die ‘studeercrisis’, als gevolg van minder aanwezigheid van studenten tijdens colleges, minder voorbereiding op die colleges én volop gebruik van kunstmatige intelligentie.
Risico’s
‘Ik zou niet meteen zeggen dat er een crisis is, maar er zijn wel degelijk risico’s voor het onderwijs’, zegt onderwijskundige Ilona Friso-van den Bos. ‘Als je kijkt naar het gebruik van AI: gemaakte opdrachten zouden het product moeten zijn van het denkwerk van de student. Dat kan AI wel degelijk ondermijnen. Daarbovenop: als de docent niet voorbereid is op dit gebruik en de opdrachten en leerdoelen er niet op inricht, dan vormt AI-gebruik door studenten een extra risico.’
Wat ons betreft moeten we dit op een heel holistische manier aanpakken' - Maarten Renkema
Dat bevestigt haar collega van de BMS-sectie Professional Learning & Technology, Maarten Renkema. ‘De verminderde aanwezigheid tijdens colleges waar Trouw over schrijft, dat is zeker herkenbaar. Dat speelde al sinds de coronacrisis. AI is alleen een extra dimensie die dat fenomeen verder onder druk zet. Uiteindelijk wil je als docent je studenten een reden geven om juist wél naar de colleges te komen. Dat is een worsteling voor menig docent.’
Niet voor niets wordt kunstmatige intelligentie anno 2026 vaak genoemd als boosdoener. Volgens Renkema en Friso-van den Bos is het echter geen duidelijke kwestie van goed of fout. Je kunt AI wel degelijk in positieve zin inzetten, aldus Friso-van den Bos. ‘Laat het je helpen om een planning te maken om te studeren. Of laat een chatbot je bevragen op de inhoud van je lesstof, om te checken of je het wel hebt begrepen.’ ‘Zoals met bijna alle technologie geldt dat je AI op een positieve of negatieve manier kunt inzetten’, vult Renkema aan. ‘Belangrijk is vooral dat je snapt wat je doet. Dat je basiskennis op orde is, je je bewust bent van de risico’s en valkuilen en er verantwoord mee omgaat.’
Ilona Friso-van den Bos en Maarten Renkema, beiden werkzaam bij BMS-sectie Professional Learning & Technology.
AI-geletterdheid
Het draait binnen deze context volgens de universitair docenten om zogeheten AI-geletterdheid: kun je kritisch, verantwoordelijk en effectief omgaan met AI-systemen? Daar doen ze allebei onderzoek naar. Ze schreven ook mee aan het vorig jaar verschenen AI-GO!: een zogeheten raamwerk voor AI-geletterdheid in het onderwijs. ‘Wat ons betreft moeten we dit op een heel holistische manier aanpakken, op systeemniveau dus’, aldus Renkema.
‘Het heeft geen zin als je studenten het gebruik van AI gaat verbieden. Alles heeft te maken met de specifieke opleiding, de leerdoelen, de examinering, de AI-geletterdheid van docenten zelf…’, vervolgt hij. ‘Zelfs het toekomstige werkveld speelt een rol. Als we studenten niet aanleren om verantwoord met AI te werken – of er juist voor kiezen er niet mee te werken, terwijl dat misschien wel de modus operandi is in het werkveld, dan hebben we studenten in dat geval niet de juiste handvatten gegeven tijdens hun studie. Dat maakt het lastig om per definitie het gebruik van AI te verbieden.’
De ene opleiding is de andere niet
Eveneens belangrijk, vult Friso-van den Bos aan, is de lokale context. ‘Op UT-breed niveau begint het besef over AI-geletterdheid wat meer geworteld te raken. Uiteindelijk is het aan de opleiding om het zelf vorm te geven. AI-geletterdheid moet passen binnen die lokale context: wat moeten studenten leren, waar mogen ze het wel of niet voor gebruiken, hoe zorg je ervoor dat docenten genoeg kennis hebben? Daar zal per opleiding een ander antwoord voor gelden. Die stap kan op de UT meer gezet worden.’
Renkema wijst op een zekere gelaagdheid in het gebruik van AI. ‘Daar zit een opbouw in. AI maakt nog tal van fouten. Maar om die te herkennen, moet je basiskennis hebben van een specifiek domein. Bij een AI-geschreven tekst ziet een leek niet snel wat goed of fout is. Een expert prikt er wel doorheen. Vanuit die gedachte kun je ook je curriculum inrichten als opleiding. Misschien door in het begin AI nog te beperken – want daar valt zeker wat voor te zeggen – en het later langzaamaan te introduceren. Bovendien kunnen docenten ook hun beoordelingen aanpassen: laat het percentage van het eindcijfer minder afhangen van het verslag en meer van de eindpresentatie en bijbehorende discussie.’
Hulpmiddel of fraude?
Want dat AI een en ander doet verschuiven binnen het onderwijs, dat staat vast. Renkema en Friso-van den Bos merken het ook in hun dagelijkse praktijk. AI als schrijfhulp, waar het artikel van NRC zo voor waarschuwt, is hen niet vreemd. ‘Dat zie je zeker bij scripties veel terug’, aldus Renkema. ‘Sommige paragrafen staan ineens vol dure termen, maar hebben weinig substantie. Is dat fraude? Ik zou zeggen: niet per definitie, als het niet direct voor een cijfer is en er nog ruimte is voor verbetering. We hebben als instelling namelijk ook in een AI-statement gezegd: AI is een hulpmiddel.’
Bij hard bewijs en werk dat voor een eindbeoordeling opgaat, is het wel anders, aldus Friso-van den Bos. ‘Dan is een stap naar de examencommissie heel logisch.’ Zelf verzorgt ze het vak academisch schrijven. ‘Een tool zoals Grammarly gebruiken, dat is vrij evident om te zorgen voor een foutloze tekst. Maar je moet als student absoluut beheersen hoe je een bepaalde alineastructuur neerzet en een tekst opbouwt, noem het maar op.’
'Als student groei je door de worsteling op te zoeken, in plaats van ‘m uit te besteden aan de chatbot' - Ilona Friso-van den Bos
Iets dat niet elke student altijd even goed begrijpt, weet ze uit ervaring. ‘Ik kreeg onlangs de vraag van een student: wat als ik nou een heel goede tekst laat schrijven door AI, zodat het niet te onderscheiden is van echt? Toen stelde ik de wedervraag: wat als ik die tekst vervolgens door AI laat nakijken, precies alsof ik het daadwerkelijk nagekeken zou hebben? Daar was die student het dan weer niet mee eens, haha.’
De worsteling opzoeken
Waar Friso-van den Bos als onderwijskundige een lans voor wil breken, is het belang van zélf doen. ‘Met name als we het hebben over schrijven, ik hoop dat we dat als waardevolle activiteit blijven zien. Schrijven is namelijk niet het product van leren, het ís leren. Als je schrijft, dan structureer je, leg je verbanden, verwerk je informatie. Veel studenten onderschatten de meerwaarde daarvan.’
Immers, AI kan ook een zekere luiheid opwekken, als studenten in de reflex schieten om hun hoofdpijn uit te besteden aan ChatGPT. ‘Terwijl studenten de ruimte moeten hebben om te groeien. Dat doe je door die worsteling op te zoeken, in plaats van ‘m uit te besteden aan de chatbot: tot de conclusie komen dat iets niet werkt of dat je niet tot het juiste antwoord komt, dat je het anders probeert te doen, dat je feedback krijgt van je docent of medestudenten ... En dat je af en toe de deksel op de neus krijgt. De meerwaarde van dat leerproces, dat wordt helaas nog weleens schromelijk onderschat.’
