Noem je een inwoner van Albanië een Albaan, Albanees of Albaniër? Dankzij zo’n soort onduidelijkheid heet de Batavierenrace nu zoals ‘ie heet. Naamgevers voor de heldentocht waren de Bataven, een Germaanse stam die al door de Romeinse geschiedschrijver Tacitus werden beschreven. Rond het begin van onze jaartelling woonden zij waarschijnlijk bij Nijmegen of in het aangrenzende gebied dat nu de Betuwe heet. De naam ‘Bataven’ werd later verbasterd tot ‘Batavieren’.
Romeinse schrijvers prezen de Bataven om hun moed, tot de stam in opstand kwam. Een vrijheidslievend vooroudervolk, dat kwam Middeleeuwse schrijvers goed van pas. Zij zochten helden voor de nieuwe Nederlandse staat en rechtvaardiging voor de opstand tegen de Spaanse overheersing. Eromheen ontstonden allerlei legendes, die te boek staan als de Bataafse Mythe.
Van Zweden naar Nijmegen
Voor het idee voor de huidige Batavierenrace moeten we naar Scandinavië, valt te lezen op de officiële website van de Batavierenrace. ‘In 1972 kwamen een paar Nijmeegse studenten zo enthousiast terug van een estafetteloop in Zweden, dat ze dat hier ook wilden organiseren.’
Zo geschiedde. De eerste editie had dus niks met Enschede te maken. Het idee was om van Nijmegen naar Rotterdam te lopen, dwars door de streek van de legendarische Bataven. Dat bleek erg lastig te organiseren. Vooral rond Rotterdam was het uitdagend, omdat de stad niet berekend was op hordes rondrennende studenten. Maar de toon was gezet. Het smaakte naar meer. Vandaar dat in het tweede jaar al de wijk naar Enschede werd genomen. Vanaf die tijd liggen de route én de traditie ook min of meer vast.
De route
De race trekt vanuit Nijmegen naar het oosten en schiet bij Beek-Ubbergen de grens over, Duitsland in. Daar gaat het via Zyfflich, Niel en Düffelward langs Kleef en Emmerik, waarna het bij ’s Heerenberg de Achterhoek binnenkomt. Via Ulft langs Varsseveld gaat het noordwaarts richting Barchem. Onder Hengevelde komt het Twente binnen, waarna de lopers via Beckum en Boekelo Enschede bereiken. Na ongeveer 175 kilometer komen de laatste lopers de UTrack-baan op de campus van de UT. Het eindpunt van de race is meteen het beginpunt van het feest, de Vatenbierenrace. Dat is sinds het begin niet meer veranderd.
Paspoorten en visums
Paspoorten en visumsHarold de Boer is UT-alumnus en oud-columnist van U-Today’s voorloper UT-Nieuws. Met maar liefst twintig bata’s op z’n naam is hij daarbij ook wandelend (of eigenlijk rennend) batageheugen. Hij beschrijft hoe de internationale route in het verleden voor zijn eigen uitdagingen zorgde: ‘In de jaren ’80 had je nog te maken met grensposten. Dat was vooral een probleem voor Poolse deelnemers, omdat hun land toen nog onder de Sovjet-Unie viel. Ze hadden als student een inreisvisum voor één keer Polen-Duitsland-Nederland en terug. Vanuit Nijmegen de grens over Duitsland in was dus geen probleem, want dat paste mooi in het terugreisschema. Maar zodra ze bij ’s Heerenberg de grens met Nederland weer over wilden, stonden de seinen op rood. Het kostte praten om de grenswachten te overtuigen.’
Overigens was dat niet het enige probleem in Duitsland, beschrijft De Boer. ‘We kwamen vooral door boerendorpjes. Die liggen allemaal op een oor en er gebeurt sowieso anders nooit iets op die plekken. Je kunt je voorstellen dat niet iedereen het even leuk vindt als er in het holst van de nacht een horde joelende studenten voorbijtrekt, met harde muziek vanuit een gettoblaster.’
Niet gelopen, wel gerekend
Het was nog een paar keer spannend of het überhaupt door zou gaan. In 2001 raakte de mond-en-klauwzeercrisis de Achterhoek en Twente hard. Om verspreiding tegen te gaan gold er een gebiedsverbod in veel agrarische buitengebieden. De editie van dat jaar werd wel georganiseerd, maar toch op het allerlaatste moment afgeblazen. Omdat de organisatie volledig in de startblokken stond, wordt de editie wél meegerekend.
Vatenbierenrace
Tonnie Buitink, destijds evenementenmanager van de campus, liet het aansluitende feest echter wel doorgaan onder de naam Vatenbierenrace, inclusief bandjeswedstrijd. ‘Eindelijk liepen we weer gelijk,’ schreef hij daarover in het lustrumboek De rode draad door 30 jaar Batavierenrace. Hij bedoelde daarmee dat het feest tot die tijd altijd een jaar had achtergelopen op de race, omdat er van de eerste editie niet bekend is of er een aansluitend feest was.
De winnende band, ENorm, won een plek in het voorprogramma voor het UT-lustrumfeest, waar dat jaar onder andere Ilse de Lange, Ellen van Damme en niemand minder dan Sting kwamen optreden.
Vuurwerk voor de ramp
Op 28 april 2000 ging als vanouds de Batavierenrace van start. Niets wees erop dat twee weken later de vuurwerkramp zou plaatsvinden. Een hele normale bata in alle opzichten, hoewel er toch wat bijzonders gebeurde: rond tien uur sloeg tussen het eerste en tweede wisselpunt de bliksem in. Een boom werd ontworteld en de race kwam meer dan een uur stil te liggen. Lopers zeiden dat ze de grond voelden trillen. Ook won deze editie als donderslag bij heldere hemel de Zwitserse studentenclub Benefri, die voor het eerst meedeed.
Net als bij veel andere bata's zorgde de regen in 2003 voor de nodige verkoeling.
Treindrama
Een moeilijke editie was die van 2006. Ergens tijdens de race voltrok zich een drama: iemand kwam om het leven na een aanrijding met een trein. Hoewel het geen bataloper was, zorgde het bij iedereen voor flinke consternatie. Alleen al omdat een deel van de lopers het spoor al voorbij was en de rest na het incident twee uur lang werd tegengehouden door de politie. Door bij het volgende punt de lopers versneld te laten starten kon er uiteindelijk een half uur ingehaald worden.
Overigens was dat niet het enige drama. De Boer weet zich nog te herinneren dat er tijdens een andere bata een verwarde man op de weg was gaan liggen, die werd overreden.
Wereldrecord
In 2012 brak de 40e Batavierenrace een record: met maar liefst 8509 deelnemers haalde het evenement het Guinness World Book of Records, met het grootste aantal lopers aan een estafetterun ooit. Overigens was het een verbetering van het eigen record uit 1990; het evenement was al jaren routineus de grootste.
Niet gelopen, niet gerekend
In 2020 gooide de COVID-19-pandemie roet in het eten. Er ging een streep door de 48e editie: ‘Alle bijeenkomsten worden verboden tot 1 juni. Daar trekken wij de conclusie uit dat we de Batavierenrace, die op 1 en 2 mei zou plaatsvinden, moeten afgelasten. […] Het feest op de campus valt overigens voor het grootste deel onder de verantwoordelijkheid van het evenementenbureau en de UT, maar wij gaan ervan uit dat zij dezelfde conclusies trekken.’
Afgelast, toen toch gelopen
De naweeën van corona werkten nog meerdere jaren door. Vaak werd de crisis aangehaald voor het tanende gebrek aan activisme onder studenten. Ook voor de batacommissie konden lange tijd niet genoeg vrijwilligers worden gevonden. De editie van 2025 leek in eerste instantie dus ten dode opgeschreven. Op het allerlaatste moment toonde Saxionstudent Tijmen Bartels zich een ware Bataaf door in z’n eentje een alternatieve bata te organiseren. De naam was gered.
U-Today maakte er destijds een video over:
Oudgediende Harold de Boer is echter stellig: ‘Da’s geen echte.’
Bekende lopers
Onder andere Ellen van Langen, die in 1992 goud op de Olympische Spelen van Barcelona haalde, liep in 1985 en 1986 mee. Maar ook Olympianen moeten tijdens de bata gewoon voor een trein wachten. In het lustrumboek schrijft ze: ‘Wat kan een minuut dan lang duren.’ Olympiaan en bataloper Marti ten Cate stond in 1984 al voor een dichte spoorboom. Een week later werd hij Nederlands Kampioen op de 10 kilometer, schrijft hij. Ook komiek en radiomaker Dolf Jansen is terug te vinden in de annalen.
Gieren met Batavieren
De trein was niet de enige blokkade. De verslagen van meerdere edities vermelden eigenwijze boeren die zich niks aantrekken van de loop. Tijdens etappe 14 van de 1990-bata versperde een eigenwijze boer de weg met zijn trekker. Ook het jaar erop maakt UT-Nieuws melding van landbouwers die uitgerekend het bataweekend uitkiezen om het land te bemesten. Harold de Boer herinnert zich nog dat de straal soms net de weg wist te raken. En dus ook de lopers.
De 54e
Vrijdag 8 en zaterdag 9 mei staat de 54e editie op de rol, dit jaar weer onder leiding van een voltallige batacommissie. De race is inmiddels op middelbare leeftijd. Toch heeft het evenement steeds z’n studentikoze karakter weten te bewaren. Hoewel de Bataafse mythe dus niet helemaal op zuivere waarheid berust, creëren de lopers allemaal hun eigen legendes.
