Studenten protesteren tegen de militarisering van het hoger onderwijs. Ook de Universiteit Twente wordt aangesproken op haar samenwerking met Defensie en de defensie-industrie. Wetenschap moet bijdragen aan vrede, niet aan oorlog, zo luidt de boodschap. Een sympathiek ideaal, maar ik vraag me af of we ons nog voldoende realiseren hoe kwetsbaar onze vrede eigenlijk is.
Over columnist Edwin Zondervan
Edwin Zondervan is hoogleraar Process Systems Engineering aan de Universiteit Twente, en speelt graag een potje rugby met zijn studenten. Hij schrijft een maandelijkse column over de dynamiek van systemen, wetenschap, onderwijs en samenwerking. Maar ook over de zin en onzin van het academische.
We leven in een tijd waarin oorlog opnieuw op ons continent woedt, vitale infrastructuur onder druk staat en geopolitieke spanningen toenemen. Toch lijkt vrede voor velen een vanzelfsprekendheid. Misschien is dat de paradox van generaties die gelukkig nooit oorlog aan den lijve hebben ondervonden: juist omdat vrede zo gewoon is geworden, vergeten we wat ervoor nodig is om haar te behouden.
Als hoogleraar chemische technologie ontwikkel ik wiskundige modellen om complexe systemen te begrijpen en te verbeteren. Daarnaast ben ik inmiddels acht jaar reservist bij Defensie. Twee werelden die op het eerste gezicht ver uit elkaar liggen, maar verrassend veel gemeen hebben. Mijn expertise op het gebied van energie- en watersystemen krijgt binnen Defensie een andere betekenis. Hoe houden we essentiële voorzieningen draaiende onder extreme omstandigheden? Hoe maken we onze samenleving weerbaarder? De wiskunde verandert niet. De omstandigheden wel.
Mijn fascinatie voor de Pruisische geschiedenis, en in het bijzonder Frederik de Grote, heeft me altijd aan het denken gezet. Frederik correspondeerde met Voltaire, omringde zich met filosofen en bewonderde de idealen van de Verlichting. Tegelijkertijd was hij een briljant militair strateeg die zelf oorlogen ontketende. Die tegenstelling verdient geen romantisering, maar laat zien hoe ingewikkeld de verhouding tussen idealen, macht en verantwoordelijkheid kan zijn. Verlichte gedachten alleen bleken geen garantie voor vrede.
Dat brengt mij bij een onderscheid dat in het huidige debat nogal eens verloren gaat: militarisering is niet hetzelfde als weerbaarheid.
Een ingenieur die een robuust waterzuiveringssysteem ontwikkelt, kan daarmee een stad beschermen, een vluchtelingenkamp ondersteunen of een militaire eenheid van drinkwater voorzien. Is dat vredesonderzoek of militair onderzoek? Het antwoord hangt blijkbaar af van wie de kraan opendraait.
Natuurlijk moeten universiteiten kritisch zijn op militaire toepassingen van hun onderzoek. Niet iedere samenwerking is wenselijk en niet iedere technologie verdient ontwikkeling. Maar wie militaire toepassingen principieel afwijst, moet ook de consequenties daarvan onder ogen zien. Wie ontwikkelt dan de kennis waarmee we onze energievoorziening beschermen, onze infrastructuur herstellen en onze samenleving weerbaar maken?
Mijn zorg betreft niet het pacifisme zelf. De wens om geweld te vermijden verdient respect. Mijn zorg ontstaat wanneer dat ideaal gepaard gaat met de veronderstelling dat vrede behouden blijft zolang wij maar vreedzaam zijn. De geschiedenis biedt daarvoor helaas weinig garanties. We kunnen besluiten ons niet met oorlog bezig te houden. Dat betekent niet dat oorlog zich niet met ons bezighoudt.
Juist daarom heeft de universiteit een verantwoordelijkheid die verder reikt dan onderzoek en onderwijs. We moeten onze kennis ook buiten de campus delen. Naar scholen, maatschappelijke organisaties en het publieke debat. Niet om defensie te promoten, maar om inzicht te geven in de technische, maatschappelijke en ethische dilemma's van veiligheid en weerbaarheid.
En laten we vooral de studenten die protesteren uitnodigen voor dat gesprek. Niet om hen van hun idealen af te brengen, maar om samen moeilijke vragen te onderzoeken. Hoe beschermen we onze samenleving zonder onze waarden te verliezen? Waar liggen de grenzen van defensieonderzoek? En wat zijn de gevolgen wanneer we ons niet voorbereiden op mogelijke dreigingen?
Een universiteit moet geen fabriek voor wapens worden. Maar evenmin een ivoren toren waarin we de werkelijkheid buiten de muren kunnen houden.
Vrede is geen natuurwet. Zij vraagt diplomatie, wederzijds begrip, kennis en de bereidheid verantwoordelijkheid te dragen, ook wanneer dat ongemakkelijk is.
Wie vrede wil, hoeft niet van oorlog te houden. Maar moet wel begrijpen wat er nodig is om haar te bewaren.
En daarbij moeten we ook kunnen rekenen op onze ingenieurs.