Wie de grens bij De Lutte oversteekt, ziet het bijna meteen: hoog boven het landschap rijst het kasteel van Bad Bentheim op. Zandkleurige muren, torens, dikke vestingwallen, alsof er nog steeds een graaf over de vallei uitkijkt om te zien of alles in orde is. Het is een beeld dat onvermijdelijk een gedachte oproept: titels.
Graven, vorsten, ridders, een wereld die we tegenwoordig vooral uit geschiedenisboeken kennen.
Toch zijn titels niet helemaal verdwenen. Ze bestaan nog steeds, al hebben ze tegenwoordig meestal weinig praktische betekenis meer. Ze zijn vooral een herinnering aan een tijd waarin rang en stand het sociale verkeer bepaalden.
Aan universiteiten is dat gelukkig anders. Hier draait het niet om adel, maar om academische titels: bachelor, master, doctor, professor. Ook dat zijn vormen van rang, al zijn ze in principe gebaseerd op kennis en verdienste.
En toch… soms vraag ik me af of we titels misschien te letterlijk nemen.
Een titel op zichzelf doet namelijk niets. Hij verandert geen karakter, geen gedrag, geen houding. Het is slechts een aanduiding, een etiket.
In het leger begrijpen ze dat misschien nog het best. Een officier wordt niet plotseling een andere persoon wanneer hij van luitenant tot kapitein wordt bevorderd. De strepen of sterren op de schouder veranderen, maar de essentie van leiderschap blijft hetzelfde: verantwoordelijkheid nemen, beslissingen durven maken en zorg dragen voor de mensen onder je commando.
Het oude aristocratische motto noblesse oblige drukte dat eigenlijk heel goed uit. Vrij vertaald betekent het: adel verplicht. Wie een titel draagt, heeft daarmee ook een verantwoordelijkheid.
Historisch betekende dat bijvoorbeeld het besturen van land, het beschermen van mensen of het onderhouden van publieke voorzieningen. In theorie hoorde bij een titel dus niet alleen prestige, maar vooral plicht.
Dat idee vind ik eigenlijk nog steeds aantrekkelijk.
Niet omdat we terug zouden moeten naar een wereld van kastelen en standenmaatschappijen, dat lijkt me geen goed plan, maar omdat het herinnert aan een eenvoudige gedachte: status zonder verantwoordelijkheid is leeg.
In de academische wereld geldt dat misschien net zo goed.
Een professorstitel is uiteindelijk niet meer dan een woord op papier. Wat telt, is wat je ermee doet. Begeleid je studenten goed? Help je jonge onderzoekers groeien? Draag je bij aan kennis die de samenleving vooruithelpt?
Of, iets eenvoudiger: gedraag je je op een manier die bij die titel past?
Misschien is dat ook de reden waarom kastelen zoals dat van Bentheim ons nog steeds fascineren. Niet omdat we heimwee hebben naar de middeleeuwen, maar omdat ze symbool staan voor een tijd waarin titels, in elk geval in theorie, verbonden waren met verantwoordelijkheid voor een gemeenschap en een gebied.
Tegenwoordig zijn onze domeinen een stuk minder tastbaar. Universiteiten, onderzoeksprojecten, studentengroepen: dat zijn de plaatsen waar we verantwoordelijkheid dragen.
Maar het principe blijft hetzelfde.
Een titel is uiteindelijk niet iets wat je hebt.
Het is iets waar je naar moet handelen.
En als dat lukt, heb je misschien geen kasteel nodig om toch een beetje adellijk gedrag te vertonen, zelfs hier, op een campus ergens tussen Enschede en Bentheim.
