Voor hun carrière zijn veel wetenschappers afhankelijk van beurzen die ze aanvragen bij onderzoeksfinanciers. Daarom schieten sommigen met hagel: ze dienen zoveel mogelijk projectvoorstellen in en dan zien ze wel of één ervan succes heeft.
Wal keert schip
Maar wat gebeurt er nu AI het schrijven van een subsidieaanvraag makkelijker maakt? Bij de Europese onderzoeksraad ERC neemt het aantal aanvragen explosief toe en ook elders is die trend zichtbaar.
Dat legt druk op de deskundigen die de kwaliteit van de aanvragen moeten beoordelen. Zij doen dit vaak in hun vrije tijd. Sommige reviewers gaan zelf ook AI gebruiken. Aanvragers verstoppen vervolgens geheime boodschappen in hun werk om zich te wapenen tegen AI-beoordelingen door chatbots.
Het roept de vraag op hoe zinnig dit allemaal nog is. Misschien moet de wetenschap manieren zoeken om beurzen op een andere manier te verdelen. In dagblad Trouw oppert de Nijmeegse universitair docent Serge Horbach om een deel van de beschikbare beurzen te verloten.
Oude discussie
Het is een oude discussie, die steeds opnieuw oplaait. Al ver voor de komst van AI noemden critici het tijdverspilling dat wetenschappers allemaal projectvoorstellen moesten indienen terwijl de meesten vervolgens geen geld kregen.
Wetenschapsfinanciers snappen die kritiek en proberen het proces te verbeteren. Bij NWO dienen ze tegenwoordig eerst een beknopte aanvraag in en hoeven ze pas een uitbereid voorstel te schrijven als ze door de eerste ronde heen zijn. Maar als het makkelijker wordt om een aanvraag in te dienen, dan gaan steeds meer onderzoekers een poging wagen en dan verbetert er weinig.
Daar komt een principieel bezwaar bij. Volgens critici zijn de kwaliteitsverschillen helemaal niet zo duidelijk als onderzoeksfinancier NWO doet voorkomen. Er zou lang niet altijd een zinnig onderscheid te maken zijn en dankzij AI verdwijnen ook nog eens de meeste slordigheidsfoutjes waarin je makkelijk kon zien of iemand genoeg aandacht aan het voorstel had besteed.
Zou loting een oplossing zijn? Voorstanders zeggen dat beoordelaars de beste en slechtste voorstellen er heus wel uit kunnen vissen, maar dat de toekenning in de middengroep toch al willekeurig is. Loten zou eerlijker zijn, of net zo eerlijk, en het zou tijd schelen.
Onderzoekers van het Rathenau Instituut hebben er in 2008 al voor gepleit en leden van De Jonge Akademie deden dat in 2014. In 2018 adviseerde het Centraal Planbureau hetzelfde. Het idee leeft zeker niet alleen in Nederland. In 2019 kwam tijdschrift Nature met een artikel over loting bij verschillende wetenschapsorganisaties. Twee jaar geleden verlootte het UMC Utrecht zogeheten starters- en stimuleringsbeurzen.
Bij de Nederlandse onderzoeksfinancier NWO vinden de voorstanders van loten door de jaren heen weinig gehoor. NWO wacht de experimenten in andere landen af, zei de toenmalige voorzitter Stan Gielen in 2017. Loten is een luie oplossing, stelde de huidige voorzitter Marcel Levi in 2022. NWO zette de deur weleens op een kier, maar heeft loting nooit omarmd.
Opnieuw kijken
Toch gaat de organisatie er binnenkort opnieuw naar kijken, zegt een woordvoerder. Dat gebeurt binnen een programma voor ‘research on research’. Daarin wordt onder meer onderzocht hoe je kunt zorgen dat (vooral de kansloze) onderzoekers minder vaak bij NWO aankloppen.
De toename van AI-onderzoeksvoorstellen lijkt in Nederland overigens mee te vallen. ‘We verwachten dat die storm nog gaat komen’, zegt de woordvoerder. ‘Maar nu geeft AI nog niet de doorslag.’
Er is wel een stijgende lijn in het aantal aanvragen bij NWO, maar daar zijn ook andere verklaringen voor. Het vorige kabinet bijvoorbeeld bezuinigde op de wetenschap, waardoor onderzoekers vaker naar externe financiering op zoek moeten.
Mondeling
Maar loten klinkt misschien makkelijker dan het is. Een volledige loterij zal het niet snel worden: onderzoeksfinanciers willen de beste voorstellen sowieso belonen en de zwakte laten afvallen. Daartoe moeten ze dus toch alle voorstellen door de mangel halen. Dan scheelt loten in de middengroep misschien niet eens zoveel tijd.
Wel zou het de schijn van een zinnig onderscheid kunnen wegnemen – een onderscheid dat nog moeilijker wordt nu onderzoekers met AI al snel een redelijk voorstel in elkaar kunnen zetten.
Zal NWO er ooit toe overgaan? De organisatie wil graag de beste onderzoeksvoorstellen belonen en zet dus haar eigen bestaansrecht op het spel als zij die missie in twijfel trekt. Maar wie weet wat er gebeurt als de storm van AI-voorstellen ook NWO bereikt.
