Er zijn landen die Nederlandse kennis willen stelen om bijvoorbeeld hun eigen leger en industrie te versterken. Maar wetenschappers werken graag samen met collega’s van over de hele wereld. Wie kun je vertrouwen en met wie kun je de samenwerking maar beter staken?
Na vier jaar is de Nationale Leidraad Kennisveiligheid herzien, die onderzoekers en bestuurders moet helpen bij netelige kwesties. De leidraad is een gezamenlijke richtlijn van onder meer de hogescholen, universiteiten, wetenschapsgenootschap KNAW, onderzoeksfinancier NWO, enkele ministeries en diensten van de Rijksoverheid.
Statelijke dreigingen
Academische vrijheid en openheid zijn ‘belangrijke wetenschappelijke kernwaarden’, staat in de leidraad. ‘Kennisveiligheidsbeleid heeft ten doel deze kernwaarden te beschermen tegen statelijke dreigingen.’
Nieuw in de leidraad is de erkenning dat dit een dilemma schept: ‘Veiligheidsbevorderende maatregelen zelf kunnen echter ook nadelig uitpakken voor deze kernwaarden.’ Om die nadelen zoveel mogelijk te beperken ‘is een bewuste en zorgvuldige weging van belangen nodig’.
Met andere woorden, soms moet vrijheid wijken voor veiligheid. Dan kunnen onderzoekers dus niet zomaar met collega’s van over de hele wereld samenwerken en publiceren. De uiteindelijke verantwoordelijkheid voor zulke samenwerking ligt bij het bestuur van de instellingen.
Landen
Zo zijn er meer waarden die in het gedrang kunnen komen, zoals inclusiviteit. Pas bijvoorbeeld op met het verdacht maken van landen als geheel, is een van de waarschuwingen in de leidraad, want dat kan leiden tot ‘vooroordelen, stigmatisering en discriminatie’. De aanpak van kennisveiligheid moet ‘landenneutraal en non-discriminatoir’ zijn.
Instellingen moeten dus voorkomen dat hun medewerkers alle studenten en onderzoekers uit bijvoorbeeld China of Iran scheef aankijken, nu de samenwerking met die landen onder een vergrootglas ligt. Buitenlandse onderzoekers zijn niet altijd een verlengstuk van hun regime. ‘De ervaring leert dat het voor personeel en studenten onderling niet altijd eenvoudig is om dat onderscheid goed te maken’, staat in de leidraad.
Toon
De toon van de leidraad is enigszins anders dan in 2022. Toen klonk bijvoorbeeld de waarschuwing dat de maatregelen niet moesten ‘doorslaan’. Dat woord is bij de herziening verdwenen.
