De Kruijf hanteert in zijn masterscriptie Vuile was versus vrolijke gezichten drie categorieën om universiteitsbladen in te delen: waakhond, keffertje en schoothond. Zijn scriptie verscheen in december 2012 en is onder meer gebaseerd op interviews met hoofdredacteuren en redacteuren van alle universiteitsbladen.
Naast UT Nieuws zijn volgens de De Kruijf ook Mare, Folia, Observant en UK waakhonden. Er zijn vijf keffertjes (DUB, Cursor, Ad Valvas, Erasmus Magazine, Delta) en drie schoothondjes (Vox, Universen Resource).
De Kruijf hanteert een paar criteria om de onafhankelijkheid van de bladen te meten. Hij kijkt naar het bestaan van statuten die de onafhankelijkheid waarborgen, de organisatorische inbedding, de financiële vrijheid, het bestaan van een redactieraad, de verhouding met de afdeling communicatie, de mogelijkheden van het college van bestuur om in te grijpen als het dat nodig acht en de onafhankelijkheid van de redactie zelf.
De waakhonden hebben gemeen dat ze in de statuten hebben opgenomen dat ze op onafhankelijke wijze journalistiek kunnen bedrijven. Er staan in die statuten bovendien geen bepalingen die aan die onafhankelijkheid kunnen tornen. Folia, Observant en UK zijn ondergebracht in een stichting. Mare en UT Nieuws vallen rechtstreeks onder de secretaris van de universiteit en zijn daardoor enigszins kwetsbaarder. De bladen kennen allemaal een redactieraad en als het college van bestuur kritiek heeft, heeft dat geen gevolgen voor de onafhankelijkheid van de redacties. De relatie met de communicatieafdeling varieert van goed tot matig en de redactieleden zien zichzelf als journalisten en handelen daar ook naar.
De Kruijf vindt een onafhankelijk blad belangrijk. Universiteiten zijn van academische vrijplaatsen steeds meer bedrijven geworden die veel belang hechten aan het op peil houden van het eigen imago. Daartoe zetten ze communicatie- en voorlichtingsafdelingen in. Grotere openheid en publiciteit kunnen dit verstoorde evenwicht weer herstellen. Ook de Tweede Kamer diende een motie in om dat te bepleiten. Traditionele taken van de journalistiek zijn immers het achterhalen van de waarheid, het controleren van de macht en het aanwakkeren van debat.
Instemmend citeert De Kruijf de Amerikaanse wetenschapsjournalist Daniel S. Greenberg. Hij zegt dat in de openbaarheid brengen van wat er misgaat en misstanden aan de kaak stellen, effectieve lessen zijn voor universitaire bestuurders, academische prominenten en individuele wetenschappers die (te) zeer gesteld zijn op een goede reputatie.
Geen enkele van de Nederlandse universiteitsbladen is helemaal onafhankelijk, concludeert De Kruijf, omdat zij allemaal worden gefinancierd door de universiteit. Toch hoeft financiële afhankelijkheid niet per se negatieve gevolgen te hebben voor de journalistieke autonomie van redacties.
Een concretere bedreiging voor hun onafhankelijkheid is de mogelijkheid tot censuur. Zo kunnen universitaire bestuurders controle uitoefenen door het redigeren van stukken, dreigen met ontslag en dichtdraaien van de geldkraan. Voorbeelden van censuur zijn onder meer een ingrijpen van het college van bestuur van de Delftse universiteit in 2011 toen een redactrice ontdekte dat een decaan zich schuldig maakte aan belangenverstrengeling en het niet zo nauw nam met het declareren van bonnetjes. Bij Vox mochten ze in 2006 niet schrijven over onnodige sterfgevallen bij de hartafdeling en in 2011 niet over de betrokkenheid van Roos Vonk bij een onderzoek van Diederik Stapel. In sommige gevallen worden edities al dan niet tijdelijk uit de bakken verwijderd.
Redacties kunnen zich volgens De Kruijf tegen deze bedreigingen wapenen door middel van redactiestatuten, een stichtingconstructie en een redactieraad.
Andere bedreigingen zijn de mogelijke druk dat het universiteitsmedium moet bezuinigen of dat verschillende vergaderingen van de universiteitsraad plotsklaps besloten worden verklaard.
Ondanks de waarborgen voor onafhankelijkheid valt het De Kruijf op dat sommige redacteuren zelfcensuur toepassen. 'Pick your battles', zegt een van de geïnterviewde hoofdredacteuren. Vaak worden teksten aangepast om ‘gezeur’ te voorkomen en de goede relatie in de toekomst niet te verpesten. De Kruijf verklaart die houding vanuit de professionele identiteit. Zij staan namelijk voor de keuze organisationele waarden te laten prevaleren boven journalistieke waarden, of vice versa. Vandaar dat sommige media weleens concessies doen of zelfcensuur toepassen. Ze voelen zich dan bezwaard om geheel onafhankelijk – zonder rekening te houden met belangen van anderen – te werken.
Bron: www.dub.uu.nl/UT Nieuws
