Mol, één dag in de week Socrates-hoogleraar aan de UT, en vier dagen aangesteld als onderzoeker, heeft vier jaar gewerkt aan `De logica van het zorgen. Actieve patiënten en de grenzen van het kiezen.' Mol haalde haar inspiratie niet alleen uit boeken en artikelen, ze deed ook veldwerk. Ze volgde spreekuren op poliklinieken en interviewde mensen met diabetes.
Waar het haar om gaat is om de eigenheid van de gezondheidszorg te beschermen tegen het oprukken van het ideaal `zelf kiezen'. `Zelf kiezen', schrijft Mol, `hoe aantrekkelijk het ook klinkt, brengt in de praktijk van het zorgen niet altijd de verbeteringen met zich mee die er van worden verwacht.' Dat komt onder andere omdat `zelf kiezen' veronderstelt dat de dokter de feiten op tafel legt, waarna de patiënt waarden kan afwegen. Is er eenmaal een beslissing gevallen, dan kunnen technieken worden ingezet die precies doen wat we van ze verwachten. In de dagelijkse praktijk van het zorgen, werkt dat allemaal anders, zo laat Mol in haar boek in detail zien. Ze schreef het vooral voor mensen in en om de zorg die de onvrede met de logica van het kiezen met haar delen. `Ik wil ze de woorden aanreiken waarmee ze die onvrede kunnen uitdrukken.'
`Kiezen is', stelt ze, `een mooi ideaal als onderdrukking het alternatief is. Maar bij het leven met ziekte is niet onderdrukking de grootste bedreiging, maar de ziekte. De ellende die dat met zich mee kan brengen. Het gedoe ook.' Het gaat er haar niet in de eerste plaats om dat kiezen moeilijk is. `Wat ik wil benadrukken is hoe we de wereld eigenlijk moeten inrichten ter wille van kiezen. Dat vereist dat we allerlei dingen stollen, vastleggen. Dingen die we ter wille van goed zorgen beter flexibel kunnen houden. Apparaten bijvoorbeeld: wie tussen apparaten wil kiezen, moet goed weten wat ze precies doen. Maar het past meer in de logica van het zorgen dat je als zieke je apparaten bij kunt stellen totdat ze precies aan je eigen specificaties voldoen.'
De logica van het kiezen veronderstelt bovendien dat we rationeel zijn, gezond, `normaal'. `Als zieke mag je dan kiezen met je gezonde deel', zegt Mol. `Maar daarmee wordt de ziekte opnieuw weggeduwd. Ik wil graag, ook in de filosofie, plaats maken voor ziekte. Voor allerlei vormen van verschil, van `andersheid'. Als het over `de mens' gaat, is dat nu niet alleen meestal een witte man, maar bovendien altijd een gezonde. Gezondheid tot norm verheffen, betekent: zieken marginaliseren.
Voor de duidelijkheid: Mol houdt geen pleidooi voor normloosheid. `Maar stel, je hebt een chronische ziekte. Dan heb je niet veel aan de norm `gezond'. Je wordt immers nooit meer beter. Ten opzichte van die norm `gezond' kun je alleen maar tekort schieten. Waar je wel iets aan hebt, is verbeteren. Aan pogingen het dagelijks leven beter te maken dan het zonder zorg zou zijn. Dat is de kracht van de logica van het zorgen. Die vertrekt niet vanuit een gegeven, vaste norm, maar blijft zoeken naar verbeteringen.'
De Logica van het zorgen is een moeilijk boek, dat veel van de lezer vraagt. Omdat het over taal gaat, moet je als lezer kunnen abstraheren. Je moet afstappen van je bestaande ideeën over wat `kiezen' en `zorgen' zijn. Alleen dan kun je je immers, met de auteur, afvragen wat de woorden `kiezen' en `zorgen' met ons doen, van de wereld maken. Maar Mol presenteert haar inzichten wel steeds aan de hand van concrete voorbeelden van situaties waar mensen met diabetes tegenaan lopen.
Mol schreef vier jaar aan het boek dat 23 december uitkomt. `Zoals bij de meeste filosofieboeken was het denkproces echter veel langer', zegt ze. `Ik publiceerde in 1989 al een stuk over `de klant en de burger (die kiezen) en de zieke (die verzorgd wordt èn zorgt)' waar het ook in dit boek weer over gaat. Projectfinanciering geeft ons alsmaar haast. Maar een boek als dit kun je niet vanuit het niets in drie, vier jaar schrijven.' Beschouwend: `Ik heb ooit eens een onderzoek gelezen dat liet zien dat wiskundigen hun mooiste artikel meestal voor hun dertigste publiceren, terwijl historici dat pas na hun zestigste doen. De analytische vaardigheden van wiskundigen nemen immers na hun dertigste af, terwijl de kennis en het overzicht van historici blijven groeien.'
En hoe zit dat met filosofie? Moet jouw beste boek nog komen?
Lachend: `Wie weet.'
Annemarie Mol
