Hoe kunnen we voorkomen dat gevoelige kennis weglekt naar het buitenland? Of dat Nederlandse kennis wordt misbruikt om het leger van China, Rusland of Noord-Korea te versterken?
Universiteiten, hogescholen en andere kennisinstellingen (of afzonderlijke onderzoekers) moeten telkens zelf inschatten of de kennisveiligheid in gevaar komt bij samenwerking met onderzoekers uit het buitenland. En dat valt niet mee.
Na een reeks opzienbarende onthullingen over de lange arm van China in de wetenschap groeiden de zorgen over kennisveiligheid, na een jarenlang hosanna over de vruchten van samenwerking.
Zolder
Toenmalig onderwijsminister Robbert Dijkgraaf (D66) vond in 2022 dat het hoger onderwijs naïef was geweest. Universiteiten en hogescholen moesten de zolder opruimen, zoals hij het uitdrukte. Ook wilde zijn ministerie buitenlandse onderzoekers gaan screenen die hierheen komen.
Maar voorlopig moeten de instellingen op hun eigen kompas varen. Met vragen over internationale samenwerking kunnen ze terecht bij het overheidsloket Kennisveiligheid, dat in januari 2022 open ging. Het wordt meer dan honderd keer per jaar geraadpleegd.
En ja, dan gaat het al snel over personen. Toch doet het loket er alles aan om zo min mogelijk over die personen te horen. ‘Stuur geen directe persoonsgegevens aan het Loket’, staat op de website. ‘Bijvoorbeeld gegevens zoals naam, adres, e-mailadres, telefoonnummer, publicaties, CV of foto.’
Freek Vonk
Je mag zelfs geen indirecte persoonsgegevens sturen. Dat zijn gegevens die in combinatie al snel naar één persoon leiden. Stel, we hebben het over een bijzonder hoogleraar biologie die veel reist en vaak op televisie komt. Dan weten veel mensen meteen dat het over Freek Vonk gaat. Vakgebieden zijn klein en iedereen kent elkaar.
Maar als de informatie zo vaag blijft, hoe moet je dan adviseren? Het kabinet heeft ‘signalen’ gekregen dat het loket soms toch persoonsgegevens verwerkt. Het kabinet maakt daarom een wetsvoorstel dat het Loket Kennisveiligheid formeel de bevoegdheid geeft om met zulke persoonsgegevens te werken.
Het wordt dan ook mogelijk om persoonsgegevens van ‘strafrechtelijke aard’ te verwerken. Dus als bij het loket bekend wordt dat een bepaalde onderzoeker is vervolgd voor spionage of diefstal van bedrijfsgeheimen, dan mag die informatie straks gebruikt worden.
Verbaasd
Het wetsvoorstel zal wel niet op grote weerstand stuiten. Sterker nog, vermoedelijk zullen politici vooral verbaasd zijn dat het loket nog geen namen en rugnummers van wetenschappers mocht kennen.
Hoe dan ook staat het wetsvoorstel nu online voor een internetconsultatie. Iedereen mag er kritiek op geven. Met die kritiek in het achterhoofd kan het kabinet het voorstel aanpassen voordat het wordt voorgelegd aan de Raad van State. Nadat die zich erover heeft gebogen, komt het bij de Tweede Kamer.
