Welke lijn ziet uzelf in uw manier van kritisch denken?
'Ik heb het nooit geschuwd om tegen mijn eigen clubjes in te gaan. Dat begon al vroeg op het gebied van ontwikkelingswerk waarin ik zelf actief was, ik waarschuwde voor dat moralistische vingertje. Of neem het geval van Volkert van der G. Iedereen zei: hij is gewoon een gek en dit heeft niks met de milieubeweging te maken. Ja, dág. Toen heb ik wel gezegd dat die beweging gewelddadige trekken heeft. Dat trok iedereen zich erg aan. Omdat ik het zei, over mijn eigen club. Of afgelopen weekend nog had ik in Bremen een herdenkingsweekend over de vorig jaar overleden cultuurcriticus Ivan Illich, mijn leermeester. Hij werd daar echt herdacht als goeroe. Terwijl ik ook kritische noten had. Maar die werden helemaal niet gehoord.'
U bent liever kritisch dan loyaal?
'Je bent pas echt loyaal als je ook kritisch kunt zijn, vind ik. Ik moet er niet aan denken dat mensen ten opzichte van mij geen kritiek zouden hebben. Trouwens, als ik kritiek geef op de ontwikkelingshulp wil dat niet zeggen dat ik die mensen niet mag. Ze zijn me liever dan mensen die helemaal niks doen.'
Uw vroegere vriend en filosoof Ton Lemaire had commentaar op u. Hij vond dat u de techniekkritiek heeft ingeslikt sinds u aan de UT bent verbonden.
'Dat vond ik heel erg. Die ruzie is totaal uit de klauwen gelopen. Maar het ging er in de basis om dat hij de moderne tijd en de techniek heel negatief ziet. Hij wil terug naar een betere tijd en verheerlijkt het verleden. Ik zie dat anders. Techniek kan veel doen, ten kwade maar ook ten goede. Je zult je dan ook steeds de mogelijke consequenties moeten bedenken die nieuwe technologiëen kunnen hebben. Ik ben minder negatief over technische dan over sociale utopieën omdat die laatste altijd gewelddadige en totalitaire kenmerken vertonen. Technische utopieën geven meer een richting aan. Dit is vloeken in de kerk hoor, wat ik nu zeg.'
U wilt het verleden niet verheerlijken maar staat ook kritisch tegenover het denken in utopieën. Wat dan?
'Ik denk dat de cultuurkritiek zich niet moet beroepen op het verleden, vroeger was alles beter, maar ook niet op utopieën, het creëren van een blauwdruk voor een andere samenleving. We zitten in het heden. Ik ben niet nostalgisch naar een andere samenleving.'
Maakt dat u een optimist?
'Nou, dat is niet het goede woord. Noem me anti-pessimistisch.Mensen die doemdenken daar ga ik onmiddellijk tegenin. Ik kan ook niet geloven dat alles misgaat. Ik heb kinderen en kleinkinderen, ik spreek dagelijks jonge studenten. Die verhalen over verval en ondergang kunnen niet waar zijn.'
Toch, in uw rede ter gelegenheid van de prijsuitreiking spreekt u van een harde nieuwe IJzertijd waarin wij leven.
'Wat ik bedoel is dit. Ik heb het boek IJzertijd van Coetzee gelezen, over de apartheid. Toen ik het las, dacht ik: dit gaat niet alleen over Zuid-Afrika, maar over onze wereldsamenleving. Dit boek gaat over ons. In Nederland praten wij al onbekommerd over separatie in wonen en onderwijs van bevolkingsgroepen. Of neem het feit dat de één procent rijksten ter aarde meer bezit dan zestig procent van de wereldbevolking. We leven in een harde tijd met veel ongelijkheden en onrechtvaardigheid. Dat moeten we in de cultuurkritiek centraal stellen zonder ons te verliezen in vroeger of in een utopie.'
Wat vindt u in dat verband van het normen en waarden debat?
'Tja, ik denk niet dat een liberale overheid zich met waarden moet bemoeien. Wel met normen. Overigens vind ik het jammer dat niet geanalyseerd is waarom de dingen misgegaan zijn. Er is een bepaalde druk in deze samenleving, waar komt die vandaan?'
U bent 61. Gaat u nog wat leuks doen?
'Ik heb net gehoord dat ik voor vier jaar NWO-geld krijg voor een Genomics-project waarin ik de debatten in Frankrijk, Duitsland en Amerika op het gebied van genetica wil vergelijken. De angst voor techniek speelt ook daarbij weer een rol.'
De 5000 euro die u gewonnen hebt steekt u daar in?
'Nee, zeker niet. Ik wil een Nederlandse vertaling uitbrengen van het laatste boek van Illich. Ik ben niet vergeten dat ik veel aan hem te danken heb. Ik draag deze prijs aan hem op. Maar ook wil ik al mijn studenten bedanken voor hun inbreng en discussies.'
Jannie Benedictus
Hans Achterhuis: ...die verhalen over neergang en verval kunnen niet waar zijn...
